Chuyển thể truyện thành phim có cần xin phép không?

Một cuốn truyện hay, luôn là nguồn cảm hứng lớn cho điện ảnh. Tuy nhiên, không phải cứ thích là có thể lấy nội dung truyện để dựng thành phim, dù bạn đã thay đổi tên nhân vật hay chỉnh sửa một vài tình tiết. Ranh giới giữa sáng tạo và vi phạm bản quyền đôi khi rất mong manh. Bài viết dưới đây VCD sẽ giúp bạn làm rõ việc chuyển thể truyện thành phim có bắt buộc phải xin phép hay không và những hậu quả gặp phải nếu bỏ qua bước quan trọng này.

Chuyển thể truyện thành phim là gì?

Chuyển thể truyện thành phim là quá trình khai thác nội dung của một tác phẩm văn học (truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện dài kỳ, truyện đăng báo, truyện đăng trên nền tảng số…) để xây dựng kịch bản và sản xuất thành tác phẩm điện ảnh, phim truyền hình, phim chiếu mạng dưới hình thức nghe nhìn.

Trong quá trình này, nhà sản xuất có thể giữ nguyên hoặc điều chỉnh một số yếu tố như: tình tiết, tuyến nhân vật, bối cảnh, nhịp truyện, lời thoại… để phù hợp với ngôn ngữ điện ảnh. Tuy nhiên, nền tảng cốt lõi vẫn dựa trên tác phẩm gốc. Về bản chất pháp lý, đây không còn là việc “lấy ý tưởng tham khảo”, mà là sử dụng trực tiếp chất liệu sáng tạo của tác phẩm văn học để tạo ra một tác phẩm mới.

Theo khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 quy định: “Tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có thông qua việc dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, phóng tác, biên soạn, chú giải, tuyển chọn, cải biên, chuyển thể nhạc và các chuyển thể khác.”

Trong đó, “chuyển thể” được nêu rõ là một trong các hình thức tạo ra tác phẩm phái sinh. Như vậy, khi một truyện được dựng thành phim, bộ phim đó được pháp luật xác định là tác phẩm phái sinh của tác phẩm văn học gốc.

Điều này có ý nghĩa rằng bộ phim không phải là một tác phẩm hoàn toàn độc lập, mà phụ thuộc quyền khai thác vào tác phẩm truyện ban đầu.

Chuyển thể truyện thành phim có cần xin phép không?

Về bản chất pháp lý, việc chuyển thể truyện thành phim được xác định là hành vi làm tác phẩm phái sinh từ tác phẩm văn học gốc. Trong khi đó, quyền làm tác phẩm phái sinh lại thuộc quyền tài sản độc quyền của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả.

Căn cứ điểm a khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2022:

“1. Quyền tài sản bao gồm:

a) Làm tác phẩm phái sinh;”

Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ cá nhân, tổ chức nào muốn sử dụng nội dung truyện để xây dựng thành kịch bản và sản xuất phim đều phải được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả trước khi thực hiện.

Sự đồng ý này không thể là thỏa thuận miệng, mà cần được thể hiện bằng hợp đồng bằng văn bản như: hợp đồng chuyển nhượng quyền hoặc hợp đồng sử dụng quyền tác giả. Đây là căn cứ pháp lý chứng minh việc chuyển thể là hợp pháp, đặc biệt quan trọng khi bộ phim được khai thác thương mại, phát hành rộng rãi.

Theo Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2022, hành vi làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả bị xem là xâm phạm quyền tác giả. Vì vậy, dù có thay đổi tên nhân vật, thêm bớt tình tiết hay sáng tạo thêm nội dung mới, nếu bộ phim vẫn dựa trên cốt truyện, hệ thống nhân vật, bối cảnh và tư tưởng chính của truyện gốc thì vẫn được xác định là chuyển thể và vẫn bắt buộc phải xin phép.

Tóm lại, chuyển thể truyện thành phim không chỉ là hoạt động sáng tạo nghệ thuật mà còn là hoạt động khai thác quyền tài sản của tác giả. Do đó, xin phép chủ sở hữu quyền tác giả là yêu cầu bắt buộc trước khi tiến hành chuyển thể.

Xử phạt nếu không xin phép mà tự ý chuyển thể truyện thành phim

Việc tự ý chuyển thể truyện thành phim khi chưa được sự đồng ý của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả không chỉ là sai về đạo đức nghề nghiệp, mà còn là hành vi xâm phạm quyền tác giả theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.

Như đã phân tích, chuyển thể là hành vi làm tác phẩm phái sinh. Trong khi đó, điểm a khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 khẳng định: quyền làm tác phẩm phái sinh là quyền tài sản độc quyền của chủ sở hữu quyền tác giả. Vì vậy, mọi hành vi tự ý sử dụng truyện để xây dựng thành phim khi chưa được cho phép đều bị xem là vi phạm pháp luật.

Hành vi này có thể bị xử lý trên ba phương diện: hành chính, dân sự và hình sự.

Xử phạt hành chính

Theo Nghị định 17/2023/NĐ-CP, mức phạt có thể lên đến 35 – 50 triệu đồng đối với hành vi làm tác phẩm phái sinh trái phép.

Ngoài ra còn có thể bị buộc: Gỡ bỏ, thu hồi phim; tiêu hủy bản sao vi phạm, bồi thường thiệt hại cho tác giả/chủ sở hữu.

Bồi thường dân sự

Chủ sở hữu có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại về:

• Thiệt hại vật chất (doanh thu, lợi nhuận bị mất)

• Thiệt hại tinh thần

• Chi phí thuê luật sư, chi phí xử lý tranh chấp

Trách nhiệm hình sự

Nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại lớn, thu lợi bất chính cao, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự.

Trên đây là bài viết “Chuyển thể truyện thành phim có cần xin phép không?”. Có thể thấy, chuyển thể không đơn thuần là hoạt động sáng tạo nghệ thuật mà còn là hành vi khai thác quyền tài sản thuộc độc quyền của tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả. Vì vậy, việc xin phép bằng văn bản trước khi thực hiện chuyển thể là yêu cầu bắt buộc theo quy định pháp luật.

Trân trọng,