Trong quá trình sản xuất và khai thác tác phẩm điện ảnh, vai trò của diễn viên luôn được nhìn nhận là yếu tố quan trọng tạo nên giá trị nghệ thuật và sức hút của bộ phim. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn liệu diễn viên điện ảnh có được hưởng quyền tác giả không, hay chỉ được bảo vệ dưới một cơ chế pháp lý khác. Việc hiểu đúng bản chất quyền tác giả và quyền liên quan sẽ giúp diễn viên cũng như các đơn vị sản xuất tránh nhầm lẫn, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Quyền tác giả là gì?
Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình trực tiếp sáng tạo ra hoặc sở hữu. Đây là một trong những quyền quan trọng thuộc lĩnh vực sở hữu trí tuệ, nhằm bảo vệ giá trị sáng tạo về tinh thần và lợi ích kinh tế của tác giả, chủ sở hữu tác phẩm.
Theo khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 quy định: “Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.”
Quyền tác giả phát sinh kể từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc tác phẩm đã được đăng ký hay chưa. Việc đăng ký quyền tác giả chỉ mang ý nghĩa chứng cứ pháp lý khi xảy ra tranh chấp.
Về nội dung, quyền tác giả bao gồm hai nhóm quyền cơ bản:
- Quyền nhân thân: gắn liền với danh dự, uy tín của tác giả như quyền đặt tên tác phẩm, đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm, quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.
- Quyền tài sản: cho phép tác giả hoặc chủ sở hữu khai thác giá trị kinh tế từ tác phẩm như quyền sao chép, phân phối, truyền đạt tác phẩm đến công chúng, cho phép người khác sử dụng tác phẩm và hưởng thù lao, nhuận bút.
Theo Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2022, các loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả rất đa dạng, trong đó có tác phẩm điện ảnh và tác phẩm được tạo ra theo phương pháp tương tự điện ảnh. Đây chính là cơ sở pháp lý quan trọng để xem xét mối liên hệ giữa diễn viên điện ảnh và các quyền phát sinh từ tác phẩm điện ảnh, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan.
Diễn viên điện ảnh có được hưởng quyền tác giả không?
Theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ, diễn viên điện ảnh không mặc nhiên được coi là tác giả của tác phẩm điện ảnh. Về bản chất pháp lý, quyền tác giả chỉ được xác lập đối với những cá nhân trực tiếp tham gia hoạt động sáng tạo mang tính cốt lõi, quyết định đến nội dung và hình thức thể hiện của tác phẩm điện ảnh. Trong khi đó, diễn viên chủ yếu thực hiện việc thể hiện vai diễn dựa trên kịch bản, sự chỉ đạo của đạo diễn và định hướng nghệ thuật chung của bộ phim.
Trong một tác phẩm điện ảnh, các chủ thể thường được pháp luật công nhận là tác giả bao gồm
- Biên kịch
- Đạo diễn
- Tác giả âm nhạc
- Tác giả quay phim
- Tác giả thiết kế mỹ thuật
- Tác giả dựng phim (trong một số trường hợp)
Diễn viên chỉ là người thể hiện vai diễn dựa trên kịch bản và định hướng nghệ thuật có sẵn, không trực tiếp sáng tạo nên tác phẩm điện ảnh dưới góc độ pháp lý về quyền tác giả. Vì vậy, diễn viên điện ảnh không được hưởng quyền tác giả đối với bộ phim.
Trong một số trường hợp hiếm, diễn viên vẫn có thể trở thành chủ thể quyền tác giả, nếu:
- Đồng thời là tác giả kịch bản, đồng tác giả tác phẩm
- Trực tiếp tham gia sáng tạo nội dung cốt lõi mang tính quyết định đến hình thức thể hiện của tác phẩm
- Có thỏa thuận bằng văn bản ghi nhận tư cách tác giả
Khi đó, quyền tác giả và quyền của người biểu diễn tồn tại song song, nhưng phải được chứng minh rõ ràng bằng căn cứ pháp lý cụ thể.
Quyền lợi của diễn viên điện ảnh được bảo vệ như thế nào?
Mặc dù không hưởng quyền tác giả, diễn viên điện ảnh vẫn được pháp luật bảo vệ thông qua quyền liên quan đến quyền tác giả, cụ thể là quyền của người biểu diễn.
Quyền của người biểu diễn bao gồm: Quyền nhân thân và quyền tài sản.
Quyền nhân thân của người biểu diễn
- Được giới thiệu tên khi biểu diễn
- Được bảo vệ hình ảnh, uy tín, danh dự trong quá trình khai thác cuộc biểu diễn
- Không cho phép người khác xuyên tạc, cắt xén gây phương hại đến danh dự của mình
Quyền tài sản của người biểu diễn
- Quyền cho phép hoặc không cho phép định hình, sao chép, phát sóng cuộc biểu diễn
- Quyền được trả thù lao, nhuận bút khi cuộc biểu diễn được khai thác thương mại
- Quyền hưởng lợi ích vật chất từ việc sử dụng hình ảnh, giọng nói, diễn xuất
Lưu ý: Các quyền này có thể được chuyển giao, thỏa thuận trong hợp đồng giữa diễn viên và nhà sản xuất phim.
Trên đây là bài viết “Diễn viên điện ảnh có được hưởng quyền tác giả không?”. Hy vọng những thông tin này sẽ giúp bạn đọc hiểu đúng và đầy đủ về quyền lợi của diễn viên, cũng như phân biệt rõ giữa quyền tác giả và quyền liên quan.
Trân trọng,
Câu hỏi thường gặp
1. Ai được công nhận là tác giả của tác phẩm điện ảnh?
Tác giả của tác phẩm điện ảnh thường bao gồm biên kịch, đạo diễn, tác giả âm nhạc, tác giả quay phim, tác giả thiết kế mỹ thuật và trong một số trường hợp là tác giả dựng phim – những người trực tiếp sáng tạo nội dung và hình thức thể hiện của tác phẩm.
2. Trường hợp nào diễn viên có thể đồng thời hưởng quyền tác giả?
Diễn viên có thể trở thành chủ thể quyền tác giả nếu đồng thời là tác giả hoặc đồng tác giả kịch bản, trực tiếp tham gia sáng tạo nội dung cốt lõi của tác phẩm hoặc có thỏa thuận bằng văn bản ghi nhận rõ tư cách tác giả theo quy định pháp luật.