Fanart là hình thức sáng tạo được nhiều người yêu thích, đặc biệt trong cộng đồng vẽ minh họa, thiết kế và kinh doanh sản phẩm thủ công. Tuy nhiên, khi fanart được sử dụng để in ấn và bán nhằm mục đích thương mại, vấn đề bản quyền bắt đầu trở nên đáng lưu ý. Vậy làm fanart để bán có vi phạm quyền tác giả không? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ quy định pháp lý theo Luật Sở hữu trí tuệ và cách hạn chế rủi ro khi kinh doanh fanart.
Fanart là gì?
Fanart là tác phẩm do người hâm mộ sáng tạo dựa trên một tác phẩm đã tồn tại trước đó. Nội dung fanart thường liên quan đến:
- Nhân vật trong phim hoạt hình, điện ảnh
- Hình ảnh trong truyện tranh, tiểu thuyết, game
- Chân dung người nổi tiếng
- Biểu tượng, linh vật hoặc hình ảnh nhận diện của thương hiệu
Ví dụ: Vẽ lại nhân vật anime theo phong cách riêng, thiết kế poster nhân vật phim, hoặc vẽ chân dung nghệ sĩ để bán.
Về bản chất pháp lý, fanart được xem là tác phẩm phái sinh, tức là tác phẩm được tạo ra dựa trên một tác phẩm gốc đã được bảo hộ quyền tác giả.
Fanart có được bảo hộ quyền tác giả không?
Theo quy định của pháp luật Việt Nam, tác phẩm phái sinh vẫn có thể được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện nhất định.
Theo Khoản 2 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 quy định: “Tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ theo quy định tại khoản 1 Điều này nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh.”
Điều này có thể hiểu rằng Fanart có thể được bảo hộ quyền tác giả nếu có yếu tố sáng tạo độc lập (phong cách vẽ, bố cục, cách thể hiện mới…). Tuy nhiên, việc bảo hộ không hợp pháp hóa hành vi sử dụng trái phép tác phẩm gốc. Nếu fanart sử dụng hình ảnh, nhân vật có bản quyền mà chưa được phép, tác phẩm đó vẫn có thể bị coi là vi phạm.
Nói cách khác, bạn có quyền với phần sáng tạo của mình, nhưng không có quyền khai thác yếu tố thuộc về chủ sở hữu tác phẩm gốc nếu chưa được đồng ý.
Làm fanart để bán có vi phạm quyền tác giả không?
Mặc dù fanart là hình thức sáng tạo phổ biến và được cộng đồng đón nhận, nhưng khi sử dụng fanart để kinh doanh, vấn đề pháp lý cần được đặc biệt quan tâm. Vậy việc vẽ fanart để bán có vi phạm quyền tác giả hay không?
Theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2022, chủ sở hữu quyền tác giả có các quyền tài sản quan trọng, bao gồm:
a) Làm tác phẩm phái sinh;
b) Biểu diễn tác phẩm trước công chúng trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các bản ghi âm, ghi hình hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào tại địa điểm mà công chúng có thể tiếp cận được nhưng công chúng không thể tự do lựa chọn thời gian và từng phần tác phẩm;
c) Sao chép trực tiếp hoặc gián tiếp toàn bộ hoặc một phần tác phẩm bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào, trừ trường hợp quy định tại điểm a khoản 3 Điều này;
d) Phân phối, nhập khẩu để phân phối đến công chúng thông qua bán hoặc hình thức chuyển giao quyền sở hữu khác đối với bản gốc, bản sao tác phẩm dưới dạng hữu hình, trừ trường hợp quy định tại điểm b khoản 3 Điều này;
đ) Phát sóng, truyền đạt đến công chúng tác phẩm bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác, bao gồm cả việc cung cấp tác phẩm đến công chúng theo cách mà công chúng có thể tiếp cận được tại địa điểm và thời gian do họ lựa chọn;
e) Cho thuê bản gốc hoặc bản sao tác phẩm điện ảnh, chương trình máy tính, trừ trường hợp chương trình máy tính đó không phải là đối tượng chính của việc cho thuê.
Điều này có nghĩa là mọi hoạt động khai thác giá trị kinh tế từ tác phẩm gốc, bao gồm cả việc chuyển thể, vẽ lại, in ấn và kinh doanh đều thuộc quyền kiểm soát của chủ sở hữu.
Khi fanart được sử dụng nhằm mục đích kinh doanh, các hoạt động liên quan có thể được xem là hành vi khai thác thương mại đối với tác phẩm phái sinh. Cụ thể, những trường hợp sau tiềm ẩn nguy cơ vi phạm bản quyền:
- Vẽ lại nhân vật, hình ảnh từ phim, truyện tranh, game hoặc các tác phẩm đang được bảo hộ quyền tác giả
- Sử dụng fanart để in ấn lên các sản phẩm như poster, áo thun, móc khóa, sticker hoặc các vật phẩm thương mại khác
- Đăng bán sản phẩm trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hoặc kinh doanh trực tiếp tại hội chợ, sự kiện nhằm thu lợi nhuận
Trong các trường hợp này, nếu người thực hiện chưa được sự cho phép hoặc cấp phép từ chủ sở hữu tác phẩm gốc, thì hành vi khai thác thương mại nêu trên có thể bị coi là xâm phạm quyền tác giả theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.
Trên đây là bài viết “Làm Fanart bán có vi phạm quyền tác giả không?”. Để hạn chế rủi ro pháp lý, bạn nên tăng yếu tố sáng tạo riêng, tránh sao chép nguyên bản và chủ động xin phép hoặc mua quyền sử dụng khi cần thiết.
Trân trọng,
Câu hỏi thường gặp
1. Khi nào bán fanart là hợp pháp?
Bạn có thể kinh doanh fanart hợp pháp khi được chủ sở hữu cấp phép sử dụng, hoặc khi tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ. Ngoài ra, fanart chỉ mang tính lấy cảm hứng, có sự sáng tạo rõ rệt và không gây nhầm lẫn với bản gốc sẽ giảm rủi ro pháp lý.
2. Bán fanart vi phạm bản quyền có thể bị xử lý như thế nào?
Người vi phạm có thể bị buộc gỡ bỏ sản phẩm, tiêu hủy hàng hóa, bồi thường thiệt hại và xử phạt hành chính theo quy định pháp luật. Trường hợp vi phạm quy mô lớn hoặc thu lợi bất chính cao còn có thể bị xem xét trách nhiệm nghiêm trọng hơn.
Câu hỏi: