Phân biệt tác phẩm phái sinh hợp pháp và vi phạm bản quyền

Tác phẩm phái sinh là hình thức sáng tạo phổ biến khi một tác phẩm mới được hình thành dựa trên nền tảng của tác phẩm đã có trước đó. Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động chuyển thể, cải biên, dịch thuật hay phóng tác đều hợp pháp. Vậy đâu là ranh giới giữa tác phẩm phái sinh hợp pháp và vi phạm bản quyền? Cùng VCD tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

Tác phẩm phái sinh là gì?

Theo khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2022: “Tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có thông qua việc dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, tuyển chọn, sắp xếp.”

Hiểu một cách đơn giản, tác phẩm phái sinh là tác phẩm mới được hình thành từ nền tảng của tác phẩm gốc, thông qua quá trình sáng tạo lại dưới một hình thức thể hiện khác hoặc có sự thay đổi, bổ sung nhất định về nội dung, kết cấu, ngôn ngữ hay phương thức thể hiện.

Các hình thức phổ biến của tác phẩm phái sinh có thể kể đến như:

• Dịch sách, truyện từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt

• Chuyển thể tiểu thuyết thành phim, kịch, truyện tranh

• Cải biên lời bài hát, kịch bản cho phù hợp với bối cảnh mới

• Tuyển chọn, sắp xếp các bài viết thành tuyển tập, tuyển san

Điểm đặc trưng của tác phẩm phái sinh là vẫn mang dấu ấn, yếu tố cốt lõi của tác phẩm gốc. Dù đã có sự sáng tạo mới, nhưng nội dung, ý tưởng, cốt truyện, nhân vật hoặc cấu trúc thể hiện vẫn có mối liên hệ chặt chẽ với tác phẩm ban đầu. Chính vì vậy, việc tạo ra tác phẩm phái sinh luôn gắn liền với quyền của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc.

Điều kiện để tác phẩm phái sinh được coi là hợp pháp

Pháp luật không cấm việc sáng tạo tác phẩm phái sinh. Ngược lại, đây là hoạt động được thừa nhận và khuyến khích, vì nó góp phần làm phong phú đời sống sáng tạo. Tuy nhiên, do tác phẩm phái sinh luôn dựa trên nền tảng của tác phẩm gốc, nên việc sáng tạo này bắt buộc phải tôn trọng quyền của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả.

Theo Điều 14 và Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2022, quyền làm tác phẩm phái sinh là quyền tài sản thuộc về chủ sở hữu quyền tác giả. Điều này có nghĩa là, về nguyên tắc, không ai được tự ý chuyển thể, cải biên, dịch thuật, phóng tác… khi chưa có sự cho phép.

Để một tác phẩm phái sinh được coi là hợp pháp, cần đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:

Điều kiện 1: Được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả (khi tác phẩm còn thời hạn bảo hộ)

Đây là điều kiện quan trọng nhất và có tính quyết định. Khi tác phẩm gốc vẫn đang trong thời hạn bảo hộ quyền tài sản, mọi hành vi như dịch thuật, chuyển thể thành phim, cải biên nội dung, tuyển chọn, sắp xếp lại… đều phải được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả.

Sự cho phép này nên được thể hiện bằng văn bản (hợp đồng, thỏa thuận sử dụng tác phẩm) để tránh tranh chấp về sau. Nếu không có sự cho phép, dù tác phẩm phái sinh có yếu tố sáng tạo mới, có đầu tư công sức, trí tuệ, thì về mặt pháp lý vẫn bị xem là xâm phạm quyền tác giả theo Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ.

Điều kiện 2: Không làm phương hại đến quyền nhân thân của tác giả gốc

Ngay cả khi đã được phép làm tác phẩm phái sinh, người thực hiện vẫn phải tôn trọng quyền nhân thân của tác giả theo Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ 2022, đặc biệt là quyền đứng tên tác giả và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

Tác phẩm phái sinh không được: Xuyên tạc nội dung tác phẩm gốc; làm sai lệch tinh thần, thông điệp ban đầu; thay đổi theo hướng gây ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của tác giả. Nói cách khác, sự sáng tạo mới không được làm biến dạng giá trị cốt lõi của tác phẩm ban đầu.

Điều kiện 3: Trường hợp tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản

Khi quyền tài sản đối với tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ, tác phẩm thuộc về công chúng khai thác. Lúc này, bất kỳ ai cũng có thể sử dụng để làm tác phẩm phái sinh mà không cần xin phép và không phải trả tiền bản quyền.

Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp này, người sử dụng vẫn phải ghi nhận tên tác giả và tôn trọng sự toàn vẹn của tác phẩm vì quyền nhân thân được bảo hộ vô thời hạn.

Tóm lại, một tác phẩm phái sinh chỉ được coi là hợp pháp khi việc sáng tạo đó không xâm phạm quyền tài sản và không xâm phạm quyền nhân thân của tác giả tác phẩm gốc. Đây chính là ranh giới pháp lý quan trọng giúp phân biệt giữa sáng tạo hợp pháp và vi phạm bản quyền.

Khi nào tác phẩm phái sinh bị vi phạm bản quyền

Trên thực tế, không ít người cho rằng chỉ cần “làm mới”, “chỉnh sửa”, “thêm thắt sáng tạo” là đã tạo ra một tác phẩm hoàn toàn khác. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, nếu tác phẩm mới vẫn dựa trên nền tảng của tác phẩm gốc mà không tuân thủ quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, thì hành vi đó vẫn bị xem là xâm phạm quyền tác giả.

Theo Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ, các hành vi sử dụng tác phẩm khi chưa được phép của chủ sở hữu quyền tác giả đều bị coi là xâm phạm. Trong đó, việc làm tác phẩm phái sinh trái phép là một dạng vi phạm rất phổ biến.

Dưới đây là những trường hợp điển hình khi tác phẩm tái sinh bị vi phạm bản quyền:

Trường hợp 1: Tự ý chuyển thể, cải biên khi chưa được phép

Khi tác phẩm gốc vẫn còn thời hạn bảo hộ, mọi hành vi như chuyển thể, dịch thuật, cải biên, phóng tác… đều phải có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả.

Ví dụ:

• Chuyển tiểu thuyết thành phim khi chưa được chủ sở hữu đồng ý

• Viết lại lời bài hát và phát hành với mục đích thương mại

Dù người thực hiện có đầu tư công sức chỉnh sửa, sáng tạo thêm nội dung mới, thì về bản chất, đây vẫn là hành vi khai thác tác phẩm gốc trái phép.

Trường hợp 2: Sử dụng phần cốt lõi, đặc trưng của tác phẩm gốc

Nhiều trường hợp không sao chép nguyên văn, nhưng vẫn sử dụng cốt truyện chính, hệ thống nhân vật đặc trưng hay bối cảnh, nội dung mang đậm dấu ấn tác phẩm gốc…

Khi người đọc, người xem vẫn có thể dễ dàng nhận ra “bóng dáng” của tác phẩm ban đầu, thì tác phẩm mới vẫn bị xem là đang khai thác trái phép chất liệu sáng tạo của tác giả gốc. Đây là lỗi rất dễ gặp trong kịch bản phóng tác, truyện tranh chuyển thể không xin phép.

Trường hợp 3: Không ghi nhận tên tác giả, nguồn gốc tác phẩm

Ngay cả khi đã được phép làm tác phẩm phái sinh, người thực hiện vẫn phải tôn trọng quyền nhân thân của tác giả theo Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ.

Nếu không ghi tên tác giả, không ghi nguồn gốc tác phẩm hoặc cố tình làm người khác hiểu rằng đây là sáng tạo hoàn toàn của mình, thì vẫn bị xem là vi phạm quyền nhân thân.

Như vậy, tác phẩm phái sinh sẽ trở thành hành vi vi phạm bản quyền khi việc sáng tạo đó xâm phạm quyền tài sản hoặc quyền nhân thân của tác giả tác phẩm gốc, dù dưới bất kỳ hình thức “sáng tạo mới” nào.

Phân biệt tác phẩm phái sinh hợp pháp và vi phạm bản quyền

Dưới đây là bảng so sánh chi tiết, rõ ràng hơn để giúp người đọc nhìn ra ranh giới pháp lý giữa tác phẩm phái sinh hợp pháp và hành vi vi phạm bản quyền:

Tiêu chí	Tác phẩm phái sinh hợp pháp	Tác phẩm phái sinh vi phạm bản quyền
Căn cứ pháp lý	– Có hợp đồng, văn bản cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả hoặc tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ. – Thực hiện đúng quyền được chủ sở hữu cho phép.	– Không xin phép khi tác phẩm gốc vẫn còn thời hạn bảo hộ. – Tự ý thực hiện quyền vốn thuộc về chủ sở hữu.
Phạm vi sử dụng	Đúng phạm vi, mục đích, thời hạn, lãnh thổ được cho phép	Tự ý mở rộng phạm vi khai thác, sử dụng ngoài thỏa thuận
Tôn trọng quyền nhân thân	Ghi tên tác giả, giữ nguyên tinh thần, giá trị cốt lõi của tác phẩm	Tự ý mở rộng phạm vi khai thác, sử dụng ngoài thỏa thuận
Mức độ sử dụng từ tác phẩm gốc	Có kiểm soát, trong giới hạn được phép	Giữ nguyên cốt truyện, nhân vật, bối cảnh đặc trưng khiến dễ nhận diện tác phẩm gốc
Mục đích khai thác	Minh bạch, hợp pháp, có sự đồng ý	Khai thác thương mại hoặc phổ biến công khai trái phép
Trách nhiệm pháp lý	Không vi phạm	Có thể bị yêu cầu gỡ bỏ, bồi thường, xử phạt vi phạm
Ví dụ	Chuyển thể tiểu thuyết thành phim có ký hợp đồng bản quyền	Làm phim, truyện tranh từ tiểu thuyết nổi tiếng khi chưa xin phép

Trên đây là bài viết “Phân biệt tác phẩm phái sinh hợp pháp và vi phạm bản quyền”. Việc hiểu rõ điều kiện pháp lý khi sáng tạo tác phẩm phái sinh sẽ giúp bạn tránh được những rủi ro vi phạm quyền tác giả, đồng thời khai thác hợp pháp giá trị từ các tác phẩm đã có. Trước khi thực hiện chuyển thể, cải biên hay dịch thuật, hãy đảm bảo rằng bạn đã tôn trọng đầy đủ quyền tài sản và quyền nhân thân của tác giả tác phẩm gốc.

Trân trọng,

Câu hỏi thường gặp