Tác phẩm do AI chỉnh sửa từ tác phẩm gốc có vi phạm không?

Sự phát triển của AI giúp việc chỉnh sửa, viết lại, tái cấu trúc nội dung từ một tác phẩm có sẵn trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Chỉ cần đưa văn bản gốc vào công cụ, AI có thể “biến hóa” thành một phiên bản mới với câu chữ khác, bố cục khác, thậm chí thêm thắt nội dung. Điều này khiến nhiều người đặt ra câu hỏi: Nếu AI chỉnh sửa từ tác phẩm gốc thì có còn vi phạm bản quyền không? Bài viết dưới đây, VCD sẽ giúp bạn giải đáp.

Thế nào là tác phẩm do AI chỉnh sửa?

Tác phẩm do AI chỉnh sửa là nội dung mới được tạo ra dựa trên một tác phẩm đã có sẵn, thông qua sự hỗ trợ của công cụ AI. Việc “chỉnh sửa” này có thể diễn ra dưới nhiều hình thức như:

• Viết lại toàn bộ nội dung bằng câu chữ khác
• Tóm tắt rồi triển khai lại
• Thay đổi cấu trúc, sắp xếp lại ý
• Dịch sang ngôn ngữ khác rồi biên tập lại
• Phóng tác, cải biên dựa trên nội dung gốc

Về hình thức, nội dung sau khi AI xử lý có thể khác rất nhiều so với bản gốc. Nhưng về bản chất, nếu vẫn dựa trên chất liệu sáng tạo, thông tin, cấu trúc, ý tưởng cụ thể của tác phẩm ban đầu, thì đây không phải là một tác phẩm hoàn toàn độc lập.

Khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 quy định: “Tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có thông qua các hình thức như dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, tuyển chọn, chú giải, biên soạn.”

Những gì AI thường làm như viết lại, cải biên, dịch, tóm tắt rồi phát triển… đều trùng với các hình thức tạo ra tác phẩm phái sinh mà luật đã nêu. Như vậy, sản phẩm do AI chỉnh sửa từ tác phẩm gốc rất dễ bị xem là tác phẩm phái sinh.

Tác phẩm do AI chỉnh sửa từ tác phẩm gốc có vi phạm không?

Câu trả lời phụ thuộc vào bản chất nội dung mới có dựa trên tác phẩm gốc hay không, chứ không phụ thuộc vào việc bạn chỉnh sửa bằng AI.

Điểm a khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 quy định:

“Quyền tài sản bao gồm:

a) Làm tác phẩm phái sinh;”

Điều này có nghĩa là, bất kỳ nội dung nào được tạo ra dựa trên một tác phẩm đã có, dù được viết lại, cải biên hay tái cấu trúc bằng AI đều có thể bị xem là tác phẩm phái sinh và bắt buộc phải có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả. Nói cách khác, pháp luật không quan tâm bạn dùng công cụ gì để chỉnh sửa, mà quan tâm bạn có đang khai thác chất liệu sáng tạo của người khác hay không.

Một hiểu lầm rất phổ biến hiện nay rằng chỉ cần AI viết lại khác đi 60 – 70% câu chữ thì có thể sử dụng an toàn. Tuy nhiên, pháp luật không đánh giá hành vi vi phạm dựa trên tỷ lệ thay đổi từ ngữ. Khi xem xét, cơ quan có thẩm quyền sẽ căn cứ vào các yếu tố như:

• Nội dung cốt lõi có còn giống với tác phẩm ban đầu hay không?

• Cách triển khai ý tưởng có dựa trên cấu trúc của tác phẩm gốc hay không?

• Bố cục, hệ thống thông tin có tương đồng đáng kể hay không?

• Người đọc có thể nhận ra mối liên hệ giữa hai nội dung hay không?

Nếu vẫn nhận diện được dấu ấn sáng tạo của tác phẩm ban đầu, thì nội dung do AI chỉnh sửa vẫn có thể bị xác định là xâm phạm quyền tác giả.

Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2022 cũng quy định rõ, làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả là hành vi xâm phạm quyền tác giả. Vì vậy, việc sử dụng AI để viết lại sách, bài viết, truyện hay tài liệu của người khác rồi đăng tải lên trên mạng xã hội hoặc khai thác cho mục đích thương mại khi chưa xin phép vẫn có thể bị xử lý vi phạm theo quy định pháp luật.

Trường hợp nào AI chỉnh sửa mà không vi phạm?

Không phải mọi trường hợp AI chỉnh sửa đều vi phạm. Bạn có thể sử dụng AI hợp pháp nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ: Theo luật, quyền tài sản được bảo hộ suốt đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả qua đời. Khi hết thời hạn này, bạn có thể phóng tác, cải biên mà không cần xin phép (nhưng vẫn phải ghi tên tác giả, không xuyên tạc nội dung).

• Được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép: Nếu bạn có hợp đồng hoặc văn bản đồng ý cho phép sử dụng, chỉnh sửa, phóng tác, bạn có thể dùng AI để thực hiện hợp pháp.

• Chỉ tham khảo ý tưởng chung: Ý tưởng không được bảo hộ quyền tác giả. Nếu AI chỉ hỗ trợ bạn phát triển một nội dung hoàn toàn mới, không dựa trên cấu trúc nội dung cụ thể của bất kỳ tác phẩm nào, thì không vi phạm.

Trên đây là bài viết “Tác phẩm do AI chỉnh sửa từ tác phẩm gốc có vi phạm không?”. Hy vọng những phân tích trên đã giúp bạn hiểu rõ rằng, AI chỉ là công cụ hỗ trợ sáng tạo, không phải “lá chắn” giúp né tránh trách nhiệm pháp lý khi sử dụng nội dung của người khác. Nếu nội dung mới vẫn dựa trên chất liệu sáng tạo của tác phẩm ban đầu, bạn vẫn phải xin phép chủ sở hữu quyền tác giả theo đúng quy định.

Trân trọng,