Chủ nhà hay kiến trúc sư là người giữ bản quyền thiết kế nhà?

Khi xây nhà, nhiều người cho rằng chỉ cần trả tiền là có toàn quyền sử dụng bản thiết kế. Tuy nhiên, thực tế pháp lý lại không đơn giản như vậy. Vậy chủ nhà hay kiến trúc sư là người giữ bản quyền thiết kế nhà? Bài viết “Chủ nhà hay kiến trúc sư là người giữ bản quyền thiết kế nhà?” dưới đây VCD sẽ giúp bạn làm rõ vấn đề và tránh những rủi ro tranh chấp không đáng có.

Thiết kế nhà có được bảo hộ bản quyền không?

Theo khoản 1 Điều 14 Luật sở hữu trí tuệ quy định: “Tác phẩm kiến trúc” là một trong các loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả.

Điều này có nghĩa, bất kỳ sản phẩm sáng tạo nào trong lĩnh vực thiết kế công trình, nếu thể hiện được dấu ấn sáng tạo riêng đều có thể được xem là tác phẩm kiến trúc hợp pháp và được pháp luật bảo vệ.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi việc sao chép mẫu nhà, “copy” ý tưởng thiết kế diễn ra khá phổ biến. Việc pháp luật công nhận bản quyền thiết kế nhà giúp bảo vệ quyền lợi chính đáng của kiến trúc sư, đồng thời tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh trong ngành xây dựng – kiến trúc.

Các loại thiết kế nhà được bảo hộ bản quyền

Trong thực tế, thiết kế nhà không chỉ là một bản vẽ đơn giản mà bao gồm nhiều dạng thể hiện khác nhau. Cụ thể:

• Bản vẽ mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt công trình

• Phối cảnh 3D (nội thất và ngoại thất)

• Hồ sơ thiết kế kỹ thuật, bản vẽ thi công

• Ý tưởng concept kiến trúc (bố cục không gian, phong cách thiết kế)

Tất cả các yếu tố trên, nếu do kiến trúc sư trực tiếp sáng tạo, không sao chép từ nguồn khác và được thể hiện dưới dạng cụ thể, đều được xem là tác phẩm kiến trúc và được bảo hộ bản quyền theo quy định pháp luật.

Chủ nhà hay kiến trúc sư là người giữ bản quyền thiết kế nhà?

Trên thực tế, để xác định chính xác ai là người giữ bản quyền thiết kế nhà, cần phân biệt rõ hai khái niệm pháp lý quan trọng: quyền tác giả và quyền sở hữu quyền tác giả (quyền tài sản).

Hai loại quyền này có thể thuộc về cùng một người, nhưng cũng có thể thuộc về hai chủ thể khác nhau tùy theo từng trường hợp cụ thể. Dưới đây là các trường hợp phổ biến nhất:

Trường hợp 1: Thuê kiến trúc sư có hợp đồng rõ ràng

Đây là tình huống phổ biến nhất trong thực tế hiện nay, đặc biệt với các công trình nhà ở dân dụng, biệt thự hoặc dự án đầu tư. Trong trường hợp này:

• Kiến trúc sư vẫn là tác giả của bản thiết kế (giữ quyền nhân thân)

• Chủ nhà (chủ đầu tư) có thể trở thành chủ sở hữu quyền tài sản đối với thiết kế

Tuy nhiên, yếu tố quyết định không nằm ở việc ai trả tiền, mà nằm ở nội dung hợp đồng giữa hai bên. Cụ thể:

• Nếu hợp đồng ghi rõ: “Chủ đầu tư được toàn quyền sử dụng, chỉnh sửa và khai thác thiết kế”. Khi đó, chủ nhà có quyền rất rộng, bao gồm sử dụng thiết kế để xây dựng, chỉnh sửa theo nhu cầu, thậm chí có thể dùng cho nhiều công trình khác (nếu không bị hạn chế).

• Ngược lại, nếu hợp đồng chỉ ghi chung chung, ví dụ: “Thiết kế phục vụ thi công công trình…”. Quyền của chủ nhà thường bị giới hạn, chỉ được sử dụng để xây dựng 1 công trình duy nhất hoặc không được tự ý chỉnh sửa lớn, hoặc hông được khai thác thương mại hoặc chuyển nhượng

Vì vậy, một hợp đồng thiết kế càng chi tiết, càng rõ ràng về quyền và nghĩa vụ, thì càng giúp tránh tranh chấp về sau và bảo vệ quyền lợi của cả chủ nhà và kiến trúc sư.

Trường hợp 2: Không có hợp đồng hoặc thỏa thuận rõ ràng

Đây là trường hợp khá phổ biến trong thực tế (nhờ quen biết, làm việc tự do…) nhưng lại tiềm ẩn rủi ro pháp lý cao nhất. Theo nguyên tắc chung:

• Kiến trúc sư là người sáng tạo sẽ được giữ quyền tác giả

• Chủ nhà chỉ có quyền sử dụng thiết kế cho mục đích xây dựng ban đầu

Chủ nhà trong trường hợp này không được tự ý chỉnh sửa thiết kế ở mức độ lớn, sao chép thiết kế để xây thêm nhiều công trình khác, bán lại hoặc chuyển nhượng bản vẽ cho người khác. Nếu vi phạm, hoàn toàn có thể bị coi là xâm phạm quyền tác giả.

Trường hợp 3: Thiết kế do công ty kiến trúc thực hiện

Trong nhiều trường hợp, chủ nhà không làm việc trực tiếp với kiến trúc sư mà ký hợp đồng với một công ty thiết kế. Theo quy định tại Khoản 2, Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ: “Tổ chức, cá nhân giao kết hợp đồng với tác giả sáng tạo ra tác phẩm là chủ sở hữu các quyền, trừ trường hợp có thoả thuận khác.”

Trong trường hợp này:

• Tác giả là kiến trúc sư (nhân viên trực tiếp thiết kế)

• Chủ sở hữu quyền tài sản là công ty kiến trúc

Khi đó, chủ nhà sẽ ký hợp đồng với công ty, không phải cá nhân kiến trúc sư và quyền sử dụng thiết kế phụ thuộc vào thỏa thuận với công ty.

Trường hợp 4: Mua lại bản thiết kế có sẵn

Đây là tình huống ngày càng phổ biến, đặc biệt khi nhiều người lựa chọn mua các mẫu nhà có sẵn trên mạng hoặc từ các đơn vị thiết kế để tiết kiệm chi phí.

Trong trường hợp này:

• Người thiết kế ban đầu vẫn giữ quyền tác giả

• Người mua chỉ có quyền sử dụng trong phạm vi được cấp phép

Nói cách khác, việc “mua bản vẽ” không đồng nghĩa với việc “sở hữu toàn bộ bản quyền”. Người mua không được phép bán lại thiết kế cho người khác, sử dụng thiết kế cho mục đích thương mại (nếu chưa được cho phép), tự nhận mình là tác giả của thiết kế.

Thông thường, quyền của người mua chỉ dừng lại ở việc sử dụng thiết kế để xây dựng một công trình cụ thể. Nếu muốn mở rộng quyền (ví dụ: dùng cho nhiều dự án, kinh doanh…), cần có thỏa thuận bổ sung hoặc mua quyền sử dụng mở rộng.

Trên đây là bài viết “Chủ nhà hay kiến trúc sư là người giữ bản quyền thiết kế nhà?”. Hy vọng, bài viết sẽ giúp bạn tránh rủi ro pháp lý và tranh chấp không đáng có, việc ký kết hợp đồng minh bạch, đầy đủ điều khoản về bản quyền là điều vô cùng cần thiết.

Trân trọng,

Câu hỏi thường gặp