Dùng ảnh người thật để train AI có vi phạm bản quyền không?

Việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện mô hình AI đang trở thành xu hướng phổ biến trên toàn cầu, đặc biệt là trong các lĩnh vực như nhận diện khuôn mặt, xử lý hình ảnh hay tạo nội dung deepfake. Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng đặt ra là: dùng ảnh người thật để train AI có vi phạm bản quyền không? Bài viết dưới đây, hãy cùng VCD tìm hiểu nhé!

Dùng ảnh người thật để train AI là gì?

“Train AI” (huấn luyện AI) là quá trình cung cấp dữ liệu cho mô hình học máy để nó học cách nhận diện, phân tích hoặc tạo ra nội dung mới. Trong đó, ảnh người thật thường được sử dụng làm dữ liệu đầu vào để AI học các đặc điểm như:

• Khuôn mặt, biểu cảm

• Giới tính, độ tuổi

• Hành vi, cử chỉ

• Phong cách hình ảnh

Ví dụ:

• AI nhận diện khuôn mặt cần hàng triệu bức ảnh để phân biệt người A và người B

• AI tạo ảnh (như deepfake) cần dữ liệu gốc để tái tạo khuôn mặt một người cụ thể

Không thể phủ nhận rằng AI càng “thông minh” thì dữ liệu đầu vào càng cần đa dạng và chân thực, và chính vì vậy, ảnh người thật mang lại rất nhiều lợi thế như độ xác thực cao, sự phong phú về góc chụp, ánh sáng, bối cảnh và biểu cảm. Tuy nhiên, cũng chính vì giá trị này mà nhiều cá nhân và doanh nghiệp đã thu thập, sử dụng ảnh hàng loạt mà chưa đánh giá đầy đủ các hệ quả pháp lý có thể phát sinh.

Dùng ảnh người thật để train AI có vi phạm bản quyền không?

Việc sử dụng ảnh người thật để huấn luyện AI không thể kết luận đúng – sai một cách tuyệt đối, mà phụ thuộc rất lớn vào nguồn gốc dữ liệu và mục đích khai thác. Để đánh giá chính xác vấn đề này dưới góc độ pháp lý, cần xem xét đồng thời hai khía cạnh quan trọng: quyền tác giả đối với bức ảnh và quyền đối với hình ảnh cá nhân của người xuất hiện trong ảnh.

Ảnh người thật có được bảo hộ bản quyền không?

Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, ảnh chụp hoàn toàn có thể được bảo hộ quyền tác giả nếu đáp ứng điều kiện là một tác phẩm sáng tạo.

Cụ thể, tại Khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ, pháp luật quy định rõ: “Tác phẩm nhiếp ảnh là một trong các loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả.”

Điều này đồng nghĩa với việc hầu hết các bức ảnh chụp, bao gồm cả ảnh người thật, đều có thể được coi là tác phẩm nhiếp ảnh, và người chụp hoặc chủ sở hữu hợp pháp của bức ảnh sẽ nắm giữ quyền tác giả đối với tác phẩm đó.

Bên cạnh đó, Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ cũng quy định về quyền tài sản của chủ sở hữu tác phẩm, bao gồm các quyền quan trọng như:

• Quyền sao chép tác phẩm dưới mọi hình thức

• Quyền phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao tác phẩm

• Quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng

Trong bối cảnh này, việc sử dụng ảnh để train AI về bản chất có thể bị coi là hành vi “sao chép dữ liệu”, bởi bạn đang đưa hình ảnh vào hệ thống để xử lý, lưu trữ và phân tích. Nếu hành vi này được thực hiện mà không có sự cho phép của chủ sở hữu, thì hoàn toàn có thể bị xem là xâm phạm quyền tác giả.

Quyền đối với hình ảnh cá nhân

Ngoài yếu tố bản quyền, một khía cạnh pháp lý quan trọng khác cần xem xét là quyền đối với hình ảnh cá nhân, được quy định tại Bộ luật Dân sự Việt Nam.

Theo Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015, pháp luật nêu rõ: “Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý.”

Quy định này cho thấy, ngay cả khi bạn có quyền sử dụng bức ảnh (Ví dụ đã mua ảnh stock hoặc được cấp phép bản quyền), thì việc sử dụng hình ảnh của người xuất hiện trong ảnh vẫn cần sự đồng ý của chính họ, đặc biệt trong các trường hợp sử dụng cho mục đích thương mại hoặc có khả năng ảnh hưởng đến danh dự, nhân phẩm.

Do đó, nếu bạn sử dụng ảnh người thật để train AI mà không có sự đồng ý của người trong ảnh, bạn có thể vi phạm quyền cá nhân, ngay cả khi không vi phạm bản quyền theo nghĩa truyền thống.

Các trường hợp dùng ảnh người thật train AI không vi phạm bản quyền

Không phải mọi trường hợp sử dụng ảnh người thật để train AI đều vi phạm pháp luật. Trên thực tế, bạn hoàn toàn có thể sử dụng dữ liệu hợp pháp nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

Thứ nhất, ảnh thuộc phạm vi công cộng (public domain)

Đây là những tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả hoặc chủ sở hữu đã từ bỏ quyền của mình. Khi đó, bạn có thể tự do sử dụng mà không cần xin phép.

Thứ hai, ảnh có giấy phép sử dụng rõ ràng

Nhiều nền tảng cung cấp ảnh với giấy phép như Creative Commons (CC0, CC BY…), cho phép sử dụng trong nhiều mục đích khác nhau, bao gồm cả huấn luyện AI, miễn là tuân thủ điều kiện của giấy phép.

Thứ ba, được sự cho phép của chủ sở hữu

Đây là cách an toàn nhất về mặt pháp lý, khi bạn ký hợp đồng hoặc có văn bản đồng ý từ chủ sở hữu ảnh hoặc người trong ảnh để sử dụng dữ liệu cho mục đích train AI.

Thứ tư, sử dụng trong phạm vi nghiên cứu, giảng dạy (có giới hạn)

Theo Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ, pháp luật cho phép sử dụng tác phẩm mà không cần xin phép trong một số trường hợp đặc biệt như nghiên cứu khoa học hoặc giảng dạy, với điều kiện không nhằm mục đích thương mại và phải ghi rõ nguồn gốc.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý rằng nếu ban đầu bạn sử dụng dữ liệu cho mục đích nghiên cứu nhưng sau đó thương mại hóa sản phẩm AI (ví dụ bán phần mềm, cung cấp dịch vụ), thì hành vi này vẫn có thể bị coi là vi phạm bản quyền nếu không có sự cho phép hợp pháp.

Trên đây là bài viết “Dùng ảnh người thật để train AI có vi phạm bản quyền không?”. Có thể thấy rằng, việc sử dụng hình ảnh để huấn luyện AI là một vấn đề phức tạp, không chỉ dừng lại ở yếu tố công nghệ mà còn liên quan chặt chẽ đến quy định pháp luật về quyền tác giả và quyền hình ảnh cá nhân. Trong bối cảnh dữ liệu ngày càng trở thành “tài sản số” quan trọng, mọi hành vi thu thập, khai thác và sử dụng hình ảnh đều cần được cân nhắc kỹ lưỡng nhằm tránh những rủi ro pháp lý không đáng có.

Trân trọng,

Câu hỏi thường gặp